كلسترول چيست؟

كلسترول ماده اي است از جنس چربي  كه به دسته اي از چربي ها بنام استروئيد ها تعلق دارد.

وظايف كلسترول در بدن:

1- در ساختار غشاء سلولي نقش كليدي دارند. (ساخت وترميم ديواره سلولي)
2- توليد صفرا (متابوليسم چربي ها)
3- پيش ماده ويتامين D است (در حضور نور خورشيد و آنزيم هاي خاص تبديل به ويتامين D ميگردد)
4- سنتز هورمونهاي جنسي (استروژن، پروژسترون، تستوسترون)، كورتيزول و آدرنالين.
5- در ساختمان آنزيمها و در ساختمان سيستم عصبي كلسترول وجود دارد.

كلسترول از كجا مي آيد؟

كلسترول يا توسط كبد توليد شده و يا از طريق رژيم غذايي تامين ميشود.

نكته: كبد قادر به توليد تمام كلسترول مورد نياز بدن ميباشد و نيازي به تامين آن از طريق رژيم غذايي نيست.

نكته:غذاهاي گياهي فاقد كلسترول ميباشند.

نكته: كبد وظيفه توليد، برداشت و ترشح كلسترول به جريان خون را به عهده دارد.

نكته:80 درصد كلسترول خون را كبد توليد كرده و تنها 20 درصد آن از طريق رژيم دريافت ميگردد.

كلسترول چگونه در خون انتقال مي يابد؟
كلسترول همچون ديگر چربي ها و روغنها محلول در آب (خون) نبوده و به كمك يك پروتئين خاص موسوم به ليپوپروتئين ها LIPOPROTEINS و تركيب با آنها در جريان خون انتقال مي يابد. كلسترول و تري گليسريدها پس از جذب از روده ها درون يك پوشش پروتئيني بنام شيلو ميكرون و يا كيلوميكرون(CHYLOMICRON) بسته بندي ميگردند. در واقع به مجموعه تري گليسريدها و كلسترول كه با پوشش ليپوپروتئيني احاطه گشته اند شيلوميكرون ميگويند كه 90 درصد آن از تري گليسريدها و تنها 10 درصد آن را كلسترول تشكيل داده است.

مولكولهاي حاملي از جنس پروتئين موسوم به آپوپروتئين ها هنگامي كه با كلسترول وتري گليسريدها تركيب ميگردد به ليپوپروتئين ها تبديل ميشوند. چگالي و يا وزن مخصوص هر كدام از ليپوپروتئين ها با ميزان پروتئين موجود در آنها تعيين ميگردد.

1- ليپوپروتئين با چگالي خيلي كم(VLDL): حاوي 10 درصد پروتئين، 60-40 درصد تري گليسريد و 20 -15 درصد كلسترول ميباشد. اين كلسترول پس از انتقال تري گليسريدهاي خود به عضلات و بافت هاي چربي به LDL تبديل ميشود.

2- ليپوپروتئين با چگالي كم(LDL): حاوي 20 درصد پروتئين، 45 درصد كلسترول و 15-10 درصد تري گليسريد ميباشد. وظيفه حمل 75 درصد كلسترول به بخشهاي (سلولهاي) مختلف بدن را به عهده دارد.LDL كلسترول "بد" خوانده ميشود.LDL به جدار عروق چسبيده و رسوب ميكند. همچنين سطح اكسيد نيتريك خون را كاهش ميدهد. نيتريك اكسايد اجازه ميدهد خون آزادانه در رگها جريان يابد.

3- ليپوپروتئين با چگالي زياد(HDL): حاوي 50 درصد پروتئين، 20-15 درصد كلسترول و 5 درصد تري گليسريد ميباشد. وظيفه بازگرداندن كلسترول از سطح خون  به كبد را به عهده دارد. (با چسبيدن به LDL آن را از جدار عروق پاك ميكند). كه يا در كبد به اسيد هاي صفرايي تبديل گرديده و يا مجددا مورد استفاده قرار ميگيرد.HDL كلسترول "خوب" خوانده ميشود چراكه محافظت از جدار عروق را به عهده دارد.

نكته: 85 درصد كلسترول در كبد به اسيدهاي صفراوي، 10 درصد به تركيبات استروئيدي و 5 درصد به ويتامين D( در حضور آنزيمهاي خاص و نور خورشيد) تبديل ميگردد.

مقادير مجاز و مطلوب كلسترول خون (ميلي گرم در دسي ليتر):

1-LDL: كـمـتـر از 100 = ايده آل، 129-100 = خـوب،  159-130 = متوسط (مـرزي)، 189-160= بالا، و بالاتر از 190 = خيلي بالا (خطرناك).

2-HDL:بالاتر از 60=ايده آل، و كمتر از 40 ريسك بالا.

3- كلسترول تام (كل كلسترول خون): كمتر از 200=ايده آل، 239-200= ريسك متوسط (مرزي) ، وبالاتر از 240= بالا(خطرناك).

نكته:نسبت كلسترول تام به  HDL(HDL/كلسترول تام): كمتر از 4 (2 يا 3)=ايده آل، 4.5-5.5 =ريسك متوسط (مرزي) و بالاتر از 5.5=بالا وخطرناك محسوب ميگردد. اين نسبت در تخمين ريسك تصلب شرايين بسيار مناسب است. هر قدر اين نسبت بيشتر باشد ريسك هم بالاتر است.

نكته:نسبت LDL/HDL: كمتر از3=ايده آل،5-3= ريسكمتوسط(مرزي)، و بالاتر از 5 بالا(خطرناك) ميباشد.

LDL:
افزايش سطح آن ريسك ابتلا به امراض قلبي-عروقي را افزايش ميدهد.LDL كلسترول را روي ديواره شريان ها رسوب ميدهد كه موجب تشكيل يك ماده ضخيم و سخت به نام پلاك ميشود. به مرور زمان اين پلاك ضخيم شده و تنگي و باريك شدن عروق را بدنبال دارد. و يا پلاك دچار گسيختگي گشته و از ديواره عروق جدا ميگردد كه لخته شدن خون و انسداد شريان در محل گسيختگي  را در پي دارد. (و يا ممكن است لخته به ديگر نقاط بدن منتقل شود) اين پروسه تصلب شرايين ATHEROSCLEROSIS ناميده ميگردد.

HDL:
با برداشتن كلسترول از ديواره شريان ها و انتقال آنها به كبد از بروز تصلب شرايين جلوگيري ميكند. بنابراين هر ميزان نسبت LDL به HDL (LDL/HDL) كمتر باشد مطلوب تر است.

كلسترول تام:

به مجموع VLDL+IDL+LDL+HDL اطلاق ميگردد.IDL ليپوپروتئين با چگالي متوسط ميباشد.

نكته:كبد توسط گيرنده هاي (RECEPTORS) LDL كه روي سطح سلولهاي كبدي واقع است، LDL خون را كاهش ميدهد. بنابراين هر قدر ميزان اين گيرنده ها بيشتر باشد LDL خون نيز كمتر است و برعكس. وراثت و تغذيه دو عامل تعيين كننده تعداد اين گيرنده ها ميباشد. رژيم  با چربي هاي اشباع شده و كلسترول بالا فعاليت اين گيرنده ها را كاهش ميدهد.

مزاياي كاهش LDL:

1- كاهش و يا متوقف ساختن روند تشكيل پلاك بروي جدار داخلي شريان ها.
2- كاهش پلاك كلسترول موجود بر ديواره داخلي شريان ها.
3- گشاد شدن عروق تنگ.
4- جلوگيري از گسيختگي و جدا شدن پلاك كلسترول كه آغازگر تشكيل لخته خوني ميباشد.
5- كاهش خطر حملات قلبي و سكته ها.

چگونه LDL را كاهش دهيم؟

براي كاهش سطح كلسترول LDL مي بايستي فعاليت گيرنده هاي LDL افزايش يابند.

1- رژيم غذايي با كلسترول و چربي اشباع پايين.
2- مصرف داروهاي كاهنده LDL  موسوم به استاتين هاSTATINS نظير: نياسين(B3)-GEMFIBROZIL-CHOLESTYRAMINE-LOVASTATIN-FLUVASTATIN.
3- ورزش و فعاليت بدني منظم.
4- كاهش وزن.

نكته:سطح HDL  در افرادي كه سيگار ميكشند، شيريني جات زياد مصرف ميكنند، اضافه وزن دارند، مبتلا به ديابت نوع 2 هستند و فعاليت بدني و تحرك كمي دارند، پايين تر است.

نكته:استروژن هورمون جنسي زنانه،HDL را پايين مي آورد از اين رو سطح HDL خون زنان از مردان بيشتر است.

نكته:به ازاي افزايش هر يك (ميلي گرم در دسي ليتر) HDL، 4-2 درصد ريسك بيماريهاي كرونري قلب كاهش مي يابد.

نكته: مبتلا بودن به ديابت، استعمال دخانيات، كم تحركي، فشار خون بالا، سابقه حمله و سكته قبلي، سابقه فاميلي حملات قلبي، سايز كوچك ذرات LDL، بالا بودن سطح LDL، پايين بودن سطح HDL، بالا بودن سطح تري گليسريدها، بالا بودن هموسيستئين(HEMOCYSTEINE)(آمينو اسيد حاصل از مصرف گوشت)، مصرف زياد مواد الكلي، سن بالاي 45 سال در مردان و سن بالاي 55 سال در زنان هنگامي كه با كلسترول تام بالا همراه باشند ريسك  انسداد عروق و بروز حملات قلبي و سكته را افزايش ميدهند.

چگونه سطح HDL  را افزايش دهيم؟

1-تمرينات و ورزشهاي ايروبيك(هوازي) منظم. مثل: دويدن، شنا، راه رفتن سريع، دوچرخه سواري.
2- كاهش جربيهاي زايد بدن.
3- قطع استعمال سيگار.

نكته:مصرف الكل نيز سطح HDL را افزايش ميدهد اما از آنجايي كه الكل خود براي بدن مضر است مصرف آن به منظور افزايش سطح HDL توصيه نميگردد.

علل كلسترول بالا:

1- اضافه وزن وچاقي.
2-رژيم غذايي نامناسب (مصرف  زياد چربيهاي اشباع و هيدروژنه)
3- سن و جنس (با افزايش سن كلسترول نيز بالا ميرود) (تا سن 55-50 سالگي كلسترول خون زنان كمتر از مردان است اما پس از يائسگي برعكس)
4- وراثت.

مصرف چه غذاهايي كلسترول را بالا ميبرد؟

گوشت قرمز-مرغ با پوست-ماهي-فراورده هاي لبني پر چرب (شير، پنير و كره)-چربيهاي اشباع و ترانس و هيدروژنه (جامد) - روغن نارگيل و خرما، بيسكوئيت ها، شيريني جات، چيپس ها، پفك، غذاهاي سرخ كردني، سوسيس، همبرگر و كالباس، بستني، پيتزا، زرده تخم مرغ، امعاء و احشاء حيواني همچون جگر سياه، مغز، سيرابي و قلوه حيوانات، ميگو، خرچنگ، صدف.

نكته:صرف اينكه برخي موارد ذكر شده سطح HDL را بالا ميبرند به معني مصرف نكردن مطلق آنها نيست. مثلا براي مصرف شير، پنير و ماست نوع كم چرب و يا بدون چربي آن را خريداري كنيد و يا مصرف تخم مرغ، بستني و پنير را به دو بار در هفته كاهش دهيد.

نكته: عوض سرخ كردن مواد غذايي آنها را آب پز، بخار پز و يا كباب كنيد. و يا در مايكروويو قرار دهيد.

غذاهاي كاهنده كلسترول كدامند؟

1- آجيل ها و مغزهاي برشته نشده و فاقد نمك به ويژه بادام و گردو.
2- جو دوسر، لوبياي قرمز و سبز، عدس، لپه، بذر كتان.
3- سبزيجات و ميوه ها همچون سيب، مركبات، هويج، كاهو، زرد آلو، سويا و بادام زميني.
4- روغن هاي زيتون، آفتاب گردان، سويا و بادام زميني.
5- گوشت لخم و مرغ بدون پوست.
6- مارگارين، سويا، زرد چوبه و امگا3.7- مصرف كربوهيدراتهاي مركب. (نان، سيب زميني، ماكاروني، برنج، غلات و ميوه ها ميباشند) البته در حد اعتدال.
8- مصرف نياسين(B3)، امگا3، فيبر، كرم، كلسيم، ويتامين هاي A,D,E. ويتامين C و بتاكاروتن.

نكته: حذف كامل چربيهاي قابل رويت گوشت، حذف كربوهيدراتهاي ساده(قند، شكر، مربا،كارامل، نوشابه) و جداكردن پوست مرغ پيش از پخت آن از ديگر اقدامات ضروري  براي كاهش كلسترول خون ميباشند.

نكته: (هورمون تيروئيد در پر كاري تيروئيد) و استروژن سطح كلسترول را كاهش ميدهند. نسداد مجاري صفراوي نيز سطح كلسترول را بالا ميبرد.

تري گليسريدها:

تري گليسريدها از 3 اسيد چرب و الكل گليسرول تسكيل يافته اند. يشتر چربي بدن از تري گليسريدها تشكيل شده است. افزايش سطح تري گليسريدها به تنهايي نميتواند مشكل ساز گردد اما از آنجايي كه تري گليسريد بالا با HDL پايين،LDL بالا، چاقي و ديابت همراه است، بالا بودن سطح آن براي سلامتي مضر بوده و روند تصلب شرايين را تشديد و تسريع ميكند. تري گليسريد ها نيز يا از طريق غذا و يا توسط كبد توليد ميگردند. تري گليسريدها جذب شده توسط روده ها در بدن به اسيد هاي چرب تجزيه ميشوند كه در تامين انرژي عضلات مصرف گرديده و يا توسط سلولهاي چربي جذب ميگردند و مجددا به تري گليسريد ها تبديل شده و براي تامين انرژي آتي ذخيره ميگردند.

علل تري گليسريد بالا:

1-وراثت.
2-اضافه وزن وچاقي.
3-مصرف زياد مشروبات الكلي.
4-ديابت.
5-نارسايي كليوي.
6-مصرف قرصهاي ضد بارداري.

چگونه گليسريد خون را كاهش دهيم:

1- رژيم غذايي كم چرب. كاهش مصرف چربيهاي اشباع و ترانس.
2- محدود كردن مصرف كربوهيدراتهاي مركب (نان، پاستا، برنج سفيد)، شيريني جات(شكر، شيريني، كلوچه) و دانه ها و غلات بدون سبوس.
3- ورزش وتمرينات هوازي منظم.
4- كاهش وزن.
5- قطع مصرف الكل.
6- ترك سيگار.
7- مصرف نياسين(B3)، امگا3، فيبر، كرم، كلسيم، ويتامين هاي A,D,E.

سطح نرمال تري گليسرديها (ميلي گرم در دسي ليتر):

كمتر از 150=ايده آل، 199-150=ريسك متوسط(مرزي)، 499-200= بالا،و بالاتراز 500= خيليبالا (خطرناك).

نكته: قند و كربوهيدراتهاي اضافي دريافتي در كبد به تري گليسريد ها مبدل ميشوند.

نكته: براي انجام تست سطح تري گليسريد خون، از 24 ساعت قبل از آزمايش خون الكل مصرف نكنيد و 12 تا 14 ساعت ناشتا باشيد. (يعني غير از آب هيچ چيز نخوريد و نياشاميد)

نكته:براي تست سطح كلسترول خون 12 تا 14 ساعت ناشتا باشيد-پيش از تست فعاليت بدني نداشته باشيد واستراحت كنيد.

نكته: چنانچه سطح كلسترول خون شما نرمال است هر 5 سال يكبار (از سن 20 سالگي به بعد) و در صورت بالا بودن كلسترول خون ميبايستي هر 2 تا 6 ماه يك مرتبه كلسترول خون خود را آزمايش كنيد.

نكته: كلسترول بالا هيچگونه علايم و نشانه اي تا قبل از بروز مشكلات قلبي عروقي در برندارند.

نكته: هشيار باشيد كه افراد لاغر هم به كلسترول بالا دچار ميشوند. اضافه وزن تنها يكي از فاكتورهاي بالابودن كلسترول خون است .