|
حـنفي هـــا و شـافـــعي ها با هم در نزاع بودند و تقريباً هر
نوع آزادي و آزادانديشي از ميان رخت بر بسته بــــود. محيط سياسي آن روزگار هم
آلوده به تعصّب و قشري گري بود نمونه ي آشكار اين تــعصّب هاي مذهبي و سياسي را مي
توان در سياست نامه ي خواجه نظام الملك ديد. مــــــتعصّبان ، فالسفه و حكما و حتي
دانشمنداني كه هم چون خيام را دهري و كافر قلمداد مـــي كردند. در چنين زمانه ي
پرآشوب و تنگ نظري است كه خيام در همه چيز شك مي كــــــند و انديشه ها و تأملات
فلسفي خود را در قالب اشعاري كوتاه به نام رباعي مي ريزد و بــي آنكه داعيه ي
شاعري داشته باشد، براي زمزمه در لحظه هاي ديگر تنهايي و بي هم زباني در گوشه اي
يادداشت ميكنـد. ربــاعي يــا تـــرانه، مـــخصوص انديشه هاي كوتاه و عميق و
تأملات فلسفي است كه معمولاً در آن تكيه ي اصـــلي معــنــا در مـــصراع چهارم
است. قالب ترانه را خيام ابداع نكرده است اما اگر بگوييم كه نام بردارترين ترانه
ها در ادب فارسي به نام او ثبت شده است، گزافه نگفته ايم. تعداد ترانه هايي كه
واقعاً از خيام است نبايد چندان زياد باشد اما بعد از خيام، در مجموعه ها و
كتابها، مقدار زيــادي ربــاعي به او نسبت داده شده كه بسياري از آنها قطعاً از
شاعر دردمند و كم سخن نيشابور نــــيست. گويي هر كس
حرفي اعتراض آميز و ترديد برانگيز و غير قابل تحمّل داشته كه خــود جرات
پــذيـــرفتــن عــواقـــــب آن را نداشته است، آن را به خيام نسبت داده است.
تذكره نويسان و شعر دوستان هــــم هـــر جــــا چنين ترانه هايي را يافته اند، بي
آنكه نام سرايندگان آنها را بدانند، آنها را به نام خيــام ثبت كرده اند. رباعيات
خيام از ديرباز به زبان هاي خارجي
ترجمه شده و او را در ادبيات مغرب زمين، بويژه در حوزه ي نفوذ زبان انگليسي، چهره
اي جهاني و مشهور كرده اســــت. اين شهرت بدون شك ناشي از ترجمه ي موزون و
زيبايي است كه ادوارد فيتزجرالد، شاعر نامور انگليسي، از رباعيات او به دست داده و
خود او هم به حق به «خيام انگليــسي» شهـــرت يافــــته است . نمونه هايي از ترانه
هاي خيام را نقل مي كنيم :
اي كاش كه جاي ارميدن بودي
كاش از پي صد هزار سال از دل خاك
از آمدنم نبود گردون را سود
وز هيچ كسي نيز دو گوشم نشنود يا اين ره دور را رسيدن بودي
چون سبزه اميد بر دميدن بودي
وز رفتن من جاه و جلالش نفزود
كاين آمدن و رفتنم از بهر چه بود!
|